METOHIJA

5400,00 RSD

Autor: Milan Ivanović

Broj strana / Povez / Pismo:
424 / Tvrd / Ćirilica

Dimenzije: 23.5 x 29.5 cm
ISBN: 978-86-515-0788-8
Godina izdavanja: 2013.

O knjizi "METOHIJA"

Metohija

Težeći da damo najveći doprinos očuvanju kulturnih vrednosti, uz veliki trud svih naših saradnika, objavljujemo knjigu METOHIJA Milana Ivanovića, nedavno preminulog sekretara odbora za Kosovo i Metohiju SANU i cenjenog proučavaoca naše istorijske baštine.

Knjiga METOHIJA je knjiga o južnom delu srpske države, napisana na četiri stotine stranica i sadrži osamdeset ilustracija. Podeljena je na trinaest poglavlja koja su obuhvatila Metohiju od najranijih dana do savremenog stanja kada su albanski separatisti poubijali i raselili mnoge Srbe i porušili njihove bogomolje. U prvom poglavlju data je etimologija reči Metohija, objašnjene su geografske osobine oblasti i istorijski izvori u kojima se Metohija pominje. Drugo poglavlje govori o imenima župa i srspkim vladarima, graditeljima i ktitorima. U trećem poglavlju se navodi šta su sve uradili crkveni poglavari na ovom prostoru, njihovi metosi i zidanje crkava i manastira. U četvrtom poglavlju „Metohija za vreme turske vladavine i albanskih zločinstava 1455-1912“ govori se o propasti srpske države, dolasku Turaka i silasku Albanaca sa visokih planina u Albaniji.

Sledeća poglavlja posvećena su manastirima u Metohiji, srednjovekovnim isposnicama, (pretežno koncentrisanim oko gradova Peć i Prizren), srednjovekovnim pisarnicama. Velika celina posvećena je gradovima u Metohiji, ikonama i zvonima. U poglavlju „Stara srpska groblja u Metohiji“ pokazuje se najstariji period iz kog su sačuvani grobovi i njihova obeležja. Poglavlje „DŽamije sagrađene na mestima crkava i crkvišta“ kazuje da je u Metohiji zatirano kulturno nasleđe Srba. U jedanaestom poglavlju detaljno su obrađena naselja u Metohiji sa crkvama i njihovim ostacima.

Tako skupljena građa sistematično je poređana po azbučnom nizu. Obrađeno je svako metohijsko selo koje je pronađeno u istorijskim izvorima, ili je sam autor to mesto posetio kako bi više saznavao od meštana. Brojni podaci su praćeni fotografijama crkava, fresaka, naseobina sa prostora Metohije. Na kraju, obimnost korišćene literature svedoči o tome da je autor veoma savesno pristupio pisanju ove knjige.

Objavljivanje ove knjige je veoma zahtevan proces, trudili smo se svim snagama da obezbedimo sredstva i angažujemo prave saradnike kako bi finalna verzija knjige zadovoljila naše visoke kriterijume. Ipak, objavljivanje knjige Metohija je neophodno, jer očuvanje srpskog identiteta vezanog za ovaj prostor nikad nije bilo teže. Prateći potresne činjenice iz naše nacionalne istorije kroz ovu knjigu koja se bavi isključivo činjenicama, vidimo kako su se zvona topila, crkve rušile i ugrađivale u albanske kuće, crkvišta zarastala u travu, a čitava naselja nestajala tako da je od njih ostalo još samo ime. Uvereni smo da jedan ovakav veliki poduhvat mora stići do čitalaca.

* * *

Metohija će večito ostati u pamćenju srpskog naroda. Ona je bila homogeni deo srpske države, njen koren i jezgro još od države kneza Časlava. O tome svedoče srpski pravoslavni manastiri, kako oni očuvani do danas: Pećka patrijaršija, Dečani Budisavci, Gorioč i Devič – tako i oni doprli do nas u ruševinama: Studenica Hvostanska, Sveti Arhanđeli kod Prizrena, Banjska kao i drugi istorijski izvori: osnivačke i darovne povelje vladara, ktitorski natpisi, ostali zapisi i natpisi, freske, ikone, retko očuvana zvona, kandila, sarkofazi i nadgrobne ploče sa natpisima. Veoma značajni su i popisi turskih deftera HV i HVI veka i polovine HVII veka. Primera radi navodimo da je u oblasti Prizrena 1630. godine bilo 18.352 srpske i samo 359 muslimanskih porodica, dok je u istoj oblasti 1490. godine bilo upisano 23.970 srpskih, a samo jedna muslimanska.

U posednjih sto godina HH veka veoma često i bučno se u forsiranoj albanskoj nauci tvrdi da Albanci potiču od Ilira, Pelazga ili Dardanaca i da su oni živeli prethodno u Metohiji i na Kosovu, pa su kasnije u VIIveku došli Srbi i preoteli im zemlju i proganjali ih. U stvari neistina je da su Albanci uopšte bili na Balkanu pre jedanaestog veka. NJih je tek 1043. godine iz Južne Italije u Epir doveo poznati vizantijski vojskovođa Georgios Manijakis radi učešća u pobuni protiv naslednika Vizantijskog cara Vasilija /Zbornik Naučnog skupa SANU SHV knj. 28, SANU 2007, 425/. Da Albanaca na Kosovu i u Metohiji nije bilo, potvrđuju srpski toponimi, crkve i manastiri isključivo srpski pravoslavni kao i podaci iz turskih deftera sve do kraja HVI veka. Nema nikakve evidencije (u istorijskim izvorima) da Albanci zaista potiču od Ilira, Tračana, Pelazga ili Dardanaca. Prema tome, ideološka je izmišljotina da su na Kosovu i u Metohiji prethodno živeli Albanci, pa su kasnije, u VII veku došli Srbi i proterali ih /Zbornik naučnog skupa o Kosovu i Metohiji knj. SHII, knj. 26, Beograd, 212/.

Podsetićemo na nekoliko metohijskih toponima, koji vekovima nose slovenske nazive, a moguće i više od 1400 godina, kada vizantijski car Iraklije (610-641) pominje Slovene u opsadi Soluna i napadu na Carigrad. Nekoliko metohijskih reka zovu se Bistrice. A hladna planinska, skokovita i belasasta Vjeluha između planina zapadno od Peći, nasuprot toploj, tihoj i sporoj župskoj Topluhi u Prizrenskoj župi. Slovenski nazivi sela od onih upisanih 1220. godine u povelji Stefana Prvovenčanog: Crni Vrh, Čelopek, Naklo, Goraždevac do današnjih Crnih Lugova i Belih Polja; od Barana, Rečana, Doljana do onih na vrhovima bregova i glavica: Svrhe, Brežanik, Glavičica, Naglavci; od Dobrih Dolova, Dobrodoljana i Dobruša do Zlih Potoka i Zalokućana; od Dvorana i Starodvorana do onih koji nose nazive po voću: Orahovac, Voćnjak, Leskovac (po leski, upisan pod istim imenom i u povelji vizantijskog cara Vasilija II, 1019. godine), Kruševac, Drenovac, Crnce (po crnim dudovima koji i sada rastu u selu na ostacima crkve, koji se pominju u istorijskim zapisima HIII-HIV veka) do Jagode i Oskoruštišta. Da pomenemo i ona sela koja nose nazive po srpskim sredovekovnih vlastelinima i vlastelinkama: Budislavu, Ivanu, Danilu, Gorazdu, Milanu, Dragašu, Vitomiru, Dragolju, vlastelinki Stepanidi (Stepanici) kćerki vojvode Mrkše Sićevskog, vlasnika obližnjeg sela Sićeva i ktitora crkve Sv. Nikole u selu). Ima naziva i onih sela koje se brinu o načinu ishrane: Kašica ili Mlečani ili o neophodnosti gajenja živine: Guska, Patka i Kokot. Svi ovi nazivi ostali su nepromenjeni i u turskim popisima tokom HV i HVI veka.

I nazivi planina nose svoja stara slovenska imena: od neprohodnih Prokletija i njenih vrhova Bogićevice, Đerovice i Bogdače, Ujezdne i Rupa sa ostacima srednjovekovnih rudarskih jama u podnožju do Koprivnika i Jelenka na desnoj strani Pećke Bistrice sa selom Košutane na levoj strani iste reke; Rusolije nazvane tako po starim slovenskim mitskim Rusalkama, Žljeba, Štedina, golovrhog Pleša više manastira Dečana, Goleša na krajnjem istoku i planina obraslih šumom: Kosmača i Lipovica, pa Jerebinju i Mokroj Gori, „balkanskoj lepotici“, kako je naziva naučnik Jovan Cvijić. I planina usamljenog imena Ikona više sela Mušutišta kod Prizrena i Suve Reke gde se u burnim i nesigurnim vremenima sklonila i sačuvala kultna ikona iz crkava i manastira u selima njenog podnožja.

Najkobnije godine Metohija je doživela u poslednjoj godini HH veka i prvim godinama HHI veka. Sva njena srpska sela Albanci su spalili i opljačkali, a Srbe što pobili, što proterali. I svi Srbi stanovnici metohijskih gradova su, takođe ubijani, opljačkani i svi do poslednjeg proterani iz svojih kuća i stanova. Srušeno je i spaljeno 155 srpskih crkava koje su sve do jedne u svojim temeljima imale ugrađen srednjovekovni obrađen kamen i malter. Nekoliko među njima imalo je ugrađene nadvratnike ili ktitorske ploče sa uklesanim godinama gradnje (Mušutište – 1315; Đurakovac – 1362; Planjane – 1363; Rečane – 1370; Prizren – 1330. i 1371; Unjemir, Belo Polje, Budisavci – HIV vek.

Stradala su i srpska groblja. Na ¾ od ukupne površine Kosova i Metohije, na 8.000 kvadratnih kilometara nema nijednog čitavog srpskog groblja. Na njima je za poslednjih deset godina uništeno više od 7.240 nadgrobnih spomenika. Ostaci mnogih crkava i grobalja su i buldožerima uklanjani i zemljište poravnano (Đakovica, Dolac, Grebnik, Nabrđe, Dvorane…).

U Metohiji su i za vreme turske vladavine postojale i srpske škole. Zna se za postojanje takvih škola u Dečanima i Deviču. Jeromonah Sava manastira Dečana štampao je 25. maja 1597. godine Prvi srpski bukvar. Od polovine HIH veka srpski kneževi Miloš Obrenović i Aleksandar Karađorđević pomažu slanjem novaca i knjiga za rad škola. Do polovine HH veka sačuvani su primerci poslatih školskih udžbenika tada dobijenih „od srpskog Praviteljstva“ (manastir Zočište). Postoje sačuvani istorijski podaci o srpskim školama u selima Metohije: Banje Rudničke kod Istoka, Velika Hoča, Goraždevac, Belo Polje kod Peći, Dečanima, Dolcu, Zočištu, Gornjoj i Donjoj Srbici kod Prizrena, Mušnikovu, Mušutištu, Sredskoj, Gornjem Selu, Drajčićima i Lokvici. Pored svog matičnog posla mnogi učitelji ovih škola sakupljali su usmeno srpsko blago i objavljivali ga u „Carigradskom Glasniku“ koji je izlazio na srpskom jeziku tokom 1895. do 1907. godine u Carigradu.

LITERATURA: Vl. Bovan: Srpske narodne umotvorine sa Kosova i Metohije na stranicama „Carigradskog glasnika“ od 1895. do 1909. godine, Priština 2006; J. Pejin: Prosvetna karta Raško-prizrenske eparhije iz 1901. godine. Kosovsko-metohijski zbornik SANU, II, Beograd 1998, 126.

Albanski vlasti, uprkos i bez saglasnosti UNMIK-ovih organa na Kosovu, menjaju vekovne nazive naselja, a o srpskim manastirima i crkvama nikako ne upotrebljavaju njihov viševekovni identitet „srpski“. U toku poslednjih deset godina zvanično i poriču njihovo pripadanje srpskom narodu. U obraćanju međunarodnim kulturnim, naučnim i drugim organizacijama i sredstvima informisanja nastoje da nametnu svoje nove nazive i to 6-7 varijanata koje beležimo:

vizantijski pravoslavni manastiri i crkve Kosova,
kosovski manastiri i crkve,
hrišćanski verski objekti Kosova,
kulturna baština kosovskih hrišćana,
kosovarski hrišćanski verski objekti,
rimokatolički samostani i crkve kosovskih Albanaca.

No, i sada, posle svih razaranja i uništavajućeg divljanja savremenih hordi, sva kulturna baština Metohije i Kosova, ako izuzmemo 3-4 otomanske džamije, gotovo je sva srpska.

Metohija će ostati u večnom pamćenju srpskog naroda kao zlatno doba srpske države i crkve, kao koren svoga bivstvovanja i simbol identiteta.